ΜΕΛΛΟΝ ΦΤΙΑΓΜΕΝΟ ΑΠΟ ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ!

Γράφει ο Μάνος Μαυροπαλιάς // *

Ο χρόνος μοιάζει πλέον να έχει σταματήσει, ενώ το μέλλον απομακρύνεται όσο κατευθυνόμαστε προς αυτό. Ωστόσο, οι φυσικές συνέπειες της κίνησης αποτυπώνονται στο κορμί και στην ψυχή μας: τα αποθέματα στερεύουν και οι δυνάμεις εξασθενούν. Κοιτώντας τριγύρω, αυτό που διακρίνεται είναι κοινότυποι ορίζοντες, προκαθορισμένοι από την έλευση μιας παραγωγής ολοκληρωτικής ομοιογένειας, η οποία διέπει το υποκείμενο, εντός και εκτός του, καθώς και ό,τι το περιβάλλει.

Ο εαυτός μας μοιάζει δεσμώτης των δυνάμεων που τον καθιστούν σύμπτωμα όσων προσπαθεί να αποτινάξει, καθώς πλέει ατέρμονα στα ωκεάνια νερά των ειδοποιήσεων και των αναπαραστάσεων. Θα έλεγε κανείς πως όσο περισσότερο προσπαθεί ο καθένας από εμάς να στοχαστεί τι είναι αυτό που συγκροτεί το πλαίσιο που ονομάζουμε εποχή, τόσο βαθύτερα βυθίζεται σε αυτό το πρωτόγνωρο τίποτα, το οποίο ταυτόχρονα δεν παύει να του υπενθυμίζει διαρκώς την παρουσία του. Λες και δεν υπάρχουμε, διολισθαίνουμε συνεχώς στον κατακερματισμό αυτής της απροσδιόριστης καθημερινότητας.

Προκειμένου να καλύψουμε την ανάγκη μιας υπαρξιακής συγκρότησης, την οποία η σύγχρονη κουλτούρα —τέκνο της παρούσας ύστερης, μεταμοντέρνας νεωτερικότητας— αδυνατεί να ικανοποιήσει, καταφεύγουμε μέσω της τεχνολογίας και των αφηγήσεων σε εποχές του παρελθόντος. Τότε που τα πράγματα είχαν υφή, καθώς αυτό που προβάλλεται σήμερα ως καινοτομία δεν είναι παρά το εκχύλισμα από ένα shaker εμποτισμένο με την αισθητική του παρελθόντος.

Αποτέλεσμα είναι να προκύπτει μια ρομαντικοποίηση της μυθολογίας ενός σύμπαντος που, συγκριτικά με το δικό μας, φαντάζει πληρέστερο. Τούτο δεν αποτελεί μυστικό· το παρατηρούμε παντού: στη μόδα, στη μουσική, στη φωτογραφία, ακόμη και στα μπαρ. Οτιδήποτε ανασύρει στοιχεία του παρελθόντος αποκαλείται «vintage», διαχρονικό και ξεχωριστό — κάτι που δεν πάσχει από έλλειψη «ψυχής».

Φυσικά, αυτή η κατάσταση διέρχεται μέσα από το κόσκινο των media, μέσα από έναν φακό που αναζητά τη σημειολογία, προκειμένου να πλάσει την ουσία της.

Όπως αναφέρει πολύ εύστοχα ο κοινωνιολόγος Ζύγκμουντ Μπάουμαν στο βιβλίο του Ρετροτοπία: «Δεν υπάρχει κανένα νέο όνειρο για να αντικαταστήσει την ουτοπία, επειδή δεν μπορούμε να φανταστούμε έναν κόσμο καλύτερο από αυτόν που έχουμε. Έτσι, αυτό στο οποίο κατά κανόνα “επιστρέφουμε” όταν ονειρευόμαστε τα νοσταλγικά μας όνειρα δεν είναι το παρελθόν ως τέτοιο, αλλά αυτό που ήταν — δήθεν — αληθινό».

Συνεπώς, θα ήταν εύλογο να ειπωθεί ότι το κενό που δημιουργεί εγγενώς αυτή η έλλειψη του παρόντος, η οποία προεκτείνεται στην αδυναμία ενός πραγματικά καινοτόμου μέλλοντος που θα μπορούσε να αντικαταστήσει ένα ανακυκλωμένο παρελθόν, αναδύει μια υπόκωφη μελαγχολία.

Μια ερμηνεία αυτής της μελαγχολίας είναι ότι προέρχεται από μια καθολική άρνηση αφενός και μια ανικανότητα αφετέρου. Αυτή η άρνηση προσδίδει στη μελαγχολία μια πολιτική διάσταση, καθώς ισοδυναμεί με την αποτυχία προσαρμογής στους κλειστούς ορίζοντες του καπιταλιστικού ρεαλισμού. Και εκεί όπου η μελαγχολία παύει να είναι υπόκωφη και κορυφώνεται, είναι τη στιγμή που χρησιμοποιείται στον αντίποδά της — ως μια δύναμη ανένταχτη σε αυτό που θεωρείται κανονικότητα.

Η μελαγχολία δεν αποτελεί απλώς μια παθολογία· διαθέτει τη δική της δομή, τη δική της σχέση με τη γλώσσα — είναι μια εμπειρία που έχει τον δικό της λόγο. Η μελαγχολία που προκαλείται ως άμεσο σύμπτωμα του ύστερου καπιταλισμού συνδέεται με την απώλεια: απώλεια ταυτότητας, απώλεια ενός αντικειμένου προσκόλλησης.

Παραδείγματος χάρη, ενός σχεδίου κοινωνικής αλλαγής, ενός αντικειμένου επιθυμίας που θα μπορούσε να βρει τόπο στο σήμερα. Το πρόβλημα είναι ότι αυτό που αναζητούμε είναι κάτι που ποτέ δεν είχαμε, και προσπαθούμε να αγγίξουμε έστω λίγο την επιδερμίδα του μέσα σε ένα παρελθόν πλασμένο από επιθυμητά αφηγήματα.

Όπως φαίνεται, τα λεγόμενα «φαντάσματα του Μαρξ», όπως έγραφε ο Ντερριντά, καλά κρατούν ακόμη.

*Ο Μάνος Μαυροπαλιάς είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Tilburg στην Ολλανδία. Η ερευνητική του δραστηριότητα επικεντρώνεται στη σύγχρονη γαλλική φιλοσοφία και την ψυχανάλυση.

Πηγή: https://www.fractalart.gr