ΑΦΗΓΗΜΑ: "21η ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1967. ΚΑΠΟΙΕΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΕΝΟΣ ΜΑΘΗΤΗ"!

Του Γιάννη Κατσίκη //

Αφήγημα: 21η Απριλίου 1967: Κάποιες από τις αναμνήσεις ενός μαθητή

1. Αφύπνιση με εμβατήρια.

Ετοιμαζόμουν για το σχολείο, όταν η μητέρα μου άκουσε στο ραδιόφωνο τα νέα. Το 1967 εξέπεμπαν μόνο τέσσερις σταθμοί, οι τρεις του Ε.Ι.Ρ. και ο Σταθμός των Ενόπλων. Άπαντες, συνδεδεμένοι με τον Ενόπλων, παιάνιζαν στρατιωτικά εμβατήρια και κάθε τόσο μετέδιδαν μια μαγνητοφωνημένη ανακοίνωση –κάθε φορά πανομοιότυπη: «Ο στρατός ανέλαβε την διακυβέρνηση της χώρας κ.λπ.», «Η κυκλοφορία και οι συγκεντρώσεις απαγορεύονται κ.λπ. Οι δυνάμεις της τάξεως θα πυροβολούν οιονδήποτε συμμετέχει σε συγκέντρωση άνω των τριών ατόμων». Σπανιότερα προσέθεταν ότι «Επικρατεί τάξις και ασφάλεια στο σύνολο της επικράτειας».

Η μητέρα μου, όντας μόνη στο σπίτι με τρία παιδιά (ο ναυτικός πατέρας μας ταξίδευε), διατηρώντας ζωντανές τις εμπειρίες της Κατοχής και του Εμφυλίου, έτρεξε φοβισμένη στο τηλέφωνο να δοκιμάσει αν ηχούσε το χαρακτηριστικό μπιπ-μπιπ. Όλα έδειχναν εντάξει, συμπεριλαμβανόμαστε στους «τυχερούς». Οι πραξικοπηματίες δεν είχαν διακόψει τις γραμμές στην Νέα Σμύρνη. Παρά ταύτα το κουδούνισμα λίγα λεπτά αργότερα ήταν αναπάντεχο. Η θεία μας –επίσης λειτουργούσε το τηλέφωνό της– αγωνιώντας, ήθελε να μάθει νέα της αδελφής της. Παρά τις καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις του ελεγχόμενου Ε.Ι.Ρ., τους πάντες βασάνιζε φόβος για τους συγγενείς και τους φίλους, ίσως γινόταν αιματοχυσία σε άλλες γειτονιές. Γράφονταν πολλά τις μέρες πριν το πραξικόπημα των συνταγματαρχών.

Αφού καθησύχασαν η μία την άλλη, οι δύο αδελφές, άρχισαν να διαφωνούν για τις μελλοντικές προοπτικές ενώ εγώ, ακούγοντας τη φωνή του φίλου, βγήκα στην αυλή. Η μητέρα μου δεν αντέδρασε, στην αυλή ήμουν εξ άλλου, όχι στον δρόμο.

Με τον παιδικό φίλο σχολιάσαμε λίγο τα γεγονότα, μα η μεγαλύτερη έγνοια μας ήταν το σχολείο. Καταλήξαμε πως είχαν αρχίσει οι διακοπές καθώς η επομένη, το Σάββατο 22 Απριλίου, ήταν η τελευταία μέρα μαθημάτων πριν τις διακοπές του Πάσχα. Συμφωνήσαμε λοιπόν να φωνάξουμε τον έτερο της τριάδας για να παίξουμε μπάλα και μπήκα ξανά στο σπίτι.

Η μητέρα μου έξαλλη, πήγαινε πέρα-δώθε μονολογώντας: «Το παλιόπαιδο! Το παλιόπαιδο! Μας κατασκόπευε. Σα δε ντρέπεται».

Απορημένος, ρώτησα τι συνέβη. Η απάντηση εκμαιεύτηκε μετά την επανάληψη της ερώτησης αρκετές φορές: «Ο ξάδερφός σου ο Τάκης μας παρακολουθούσε. Καθώς μιλούσαμε, μας διέκοψε: Θεία, από σήμερα απαγορεύονται οι πολιτικές συζητήσεις. Παρακαλώ να κλείσετε, διαφορετικά είμαι υποχρεωμένος να κόψω τη γραμμή».i

2 Φάλαγγες φορτηγών.

Με μικρή διακοπή για μεσημεριανό φαγητό, σχεδόν ολόκληρη τη μέρα, οι τρεις φίλοι παίζαμε μπάλα στο οικόπεδο-αλάνα δίπλα στη Λεωφόρο Συγγρού.ii Στα σπάνια διαλείμματα τρέχαμε να μάθουμε τα νεότερα και ύστερα συνεχίζαμε, το απόγευμα λοιπόν ακούσαμε την είδηση ορκωμοσίας της πρώτης χουντικής κυβέρνησης με «πρωθυπουργό» τον αρεοπαγίτη Κόλλια.

Ακόμη και στη γειτονιά μας με τα λίγα σπίτια και τα πολλά άχτιστα οικόπεδα επικρατούσε ασυνήθιστη σιωπή ερημιάς. Η λεωφόρος άδεια, μήτε πεζός μήτε όχημα δεν κυκλοφορούσε. Αραιά, κάθε μια ή δύο ώρες εμφανιζόταν κάποιο «εκατό» της αστυνομίας. Κανένα δε σταμάτησε, κανένα δεν έδωσε σημασία σε τρεις έφηβους που έπαιζαν ποδόσφαιρο.

Κάποια στιγμή αντήχησε θόρυβος από μηχανές φορτηγών. Σταματήσαμε το παιχνίδι και στραφήκαμε προς την άδεια λεωφόρο. Τα φορτηγά ήσαν μακριά, η σιωπή επέτρεπε στον ήχο ν’ ακούγεται από μακριά. Άδειος ο δρόμος, πόσο χρόνο χρειάζεται ένα όχημα για να τον διανύσει ολόκληρο; Η θλιβερή συνοδεία εμφανίστηκε γρήγορα. Ένα τζιπ οδηγούσε την φάλαγγα, ακολουθούσαν καμιά δεκαριά Τζέιμς κι ακόμη τζιπ έκλεινε τη φάλαγγα (Τζέιμς ήταν η ονομασία των στρατιωτικών φορτηγών απ’ τον κατασκευαστή GMC).

Σούρουπο σχεδόν, ακολούθησαν άλλες δύο φάλαγγες. Όπως καταλάβαμε τις επόμενες μέρες, τα Τζέιμς, δεν ήσαν γεμάτα στρατιώτες, όπως νομίσαμε, μα ήσαν ξέχειλα με πολιτικούς κρατούμενους που τους μετέφεραν στον Ιππόδρομο του Φαλήρου τον οποίο η χούντα χρησιμοποιούσε ως κέντρο μεταγωγών πριν στείλει τους συλληφθέντες στο στρατόπεδο του Λαυρίου ή στην Γυάρο.

3 Επιστροφή στο σχολείο.

Την Δευτέρα, δέκα επτά μέρες μετά το πραξικόπημα, οι πασχαλιάτικες διακοπές είχαν τελειώσει κι έπρεπε να επιστρέψουμε στο σχολείο. Οι φήμες για τα σχέδια της χουντικής κυβέρνησης στα σχολεία μας προβλημάτιζαν. Δεν ξέραμε τι θα αντιμετωπίσουμε, μα ξέραμε καλά πως είχαν επικρατήσει τα πιο αναχρονιστικά και αντιδραστικά στοιχεία της ελληνικής κοινωνίας.

Μόλις χτύπησε το κουδούνι, τρέξαμε όλοι στις σειρές, κανείς δεν καθυστέρησε. Εκτοξευμένη στα ύψη η αγωνία των μαθητών.

Αρχικά, όπως καθημερινά, έγινε η έπαρση της σημαίας και ο μαθητής της έκτης γυμνασίου, που είχε σειρά, είπε την προσευχή. Κατόπιν, πριν μπούμε στις τάξεις, πήρε το λόγο ο Γυμνασιάρχης. Παρότι ουδέποτε είχε εκφράσει κομματικές προτιμήσεις μπροστά στους μαθητές, γνωρίζαμε πως ήταν «εγνωσμένων δημοκρατικών φρονημάτων» –πάντοτε διαφαίνεται η ιδεολογία ενός καθηγητή Μέσης Εκπαίδευσης, ιδιαίτερα όποτε διδάσκει ελληνική ιστορία.

Ο Γυμνασιάρχης μάλλον βρισκόταν σε δύσκολη θέση. Άγνωστο τι πιέσεις είχε δεχτεί πριν το άνοιγμα των σχολείων, κι είναι ευνόητο, οι επιθεωρητές είχαν ασκήσει τις περισσότερες πιέσεις στους κεντρώους και αριστερίζοντες όπως εκείνος, (οι κομμουνιστές αδύνατον να γίνουν γυμνασιάρχες στις τότε συνθήκες).

Μίλησε σφιγμένος επιχειρώντας να είναι ουδέτερα τα λόγια του. Ξεκίνησε επικαλούμενος τον Σωκράτη: «Είτε συμφωνούμε, είτε διαφωνούμε, είμαστε υποχρεωμένοι να τηρούμε τους νόμους της πολιτείας. Δεν τους θέσπισα εγώ, αλλά είμαι υποχρεωμένος να τους εφαρμόσω και θα τους εφαρμόσω». Μήτε υπερασπίστηκε τις εντολές, μήτε τις καταδίκασε.

Μείναμε στο προαύλιο συντεταγμένοι κατά τμήμα. Οι Γυμναστές, μαζί με τον υπεύθυνο καθηγητή κάθε τάξης μετρούσαν με τη σειρά το μήκος των μαλλιών των μαθητών (όλος ο σύλλογος διδασκόντων όφειλε να επιδείξει τη συμμόρφωσή του προς τας άνωθεν υποδείξεις). Μέγιστο ανεκτό μέγεθος για το τσουλούφι στο μέτωπο, οι τρίχες να μη φθάνουν στο ύψος των φρυδιών, ενώ στους κροτάφους δεν έπρεπε ν’ αγγίζουν τα αυτιά. Ύστερα εξέταζαν τις φαβορίτες. Εφόσον θεωρούσαν υπερβολικό κάτι απ’ αυτά, ο «ένοχος» στελνόταν σε μια ομάδα παράμερα.

Περισσότερο από μια ώρα κράτησε ο «έλεγχος», έπειτα ανακοινώθηκε η ετυμηγορία:

-Εσείς με τις μαλλιούρες και τις φαβορίτες, φεύγετε αμέσως. Αν δεν κουρευτείτε και δεν ξυρίσετε τις φαβορίτες να μην έρθετε αύριο σχολείο. Τέτοια εμφάνιση δεν αρμόζει σε μαθητές, δείχνει τεντιμπόηδες και ανθρώπους του υποκόσμου!iii

»Εκτός εκείνων που αποβάλλονται, κι άλλοι έχουν μακριά μαλλιά. Προσωρινά μένουν στα μαθήματα σήμερα, αλλά μην τολμήσουν να εμφανιστούν αύριο ακούρευτοι, τους περιμένει αποβολή! (Παρεμπιπτόντως, ήμουν μεταξύ των «τυχερών απείθαρχων»).

Έκτοτε, σύμφωνα με τις υποδείξεις του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας, ο υπεύθυνος κάθε τάξης, έλεγχε κάθε δεκαπενθήμερο τα μαλλιά των μαθητών, (έλεγχος πιο ενδελεχής από εκείνον των γνώσεων), ενώ στο δικό μας σχολείο τα μέτρα για τις φαβορίτες χαλάρωσαν.

Ακούγοντας φίλους από άλλα σχολεία, βρήκα τον Γυμνασιάρχη μας επιεική. Αλλού εκφώνησαν μακρόσυρτους «εθνοσωτήριους» λόγους και παραινέσεις ορθής συμπεριφοράς, ενώ αποβλήθηκαν ακόμη και όσοι είχαν μέτρια μαλλιά (κι όχι μόνο για μια μέρα), με την υπόμνηση πως η αποβολή θα γινόταν μεγαλύτερη και η διαγωγή «κοσμία» αν δεν έβαζαν μυαλό.

Στα γυμνάσια θηλέων (μετρημένα στα δάχτυλα του χεριού τα μεικτά σχολεία το 1967), έγινε διαφορετικός έλεγχος. Οι μαθήτριες υποχρεώθηκαν να γονατίσουν ώστε να εξακριβώσουν οι διδάσκοντες αν ο ποδόγυρος της σκούρας μπλε μαθητικής ποδιάς ακουμπούσε στο πάτωμα (τ’ αγόρια φορούσαν ποδιά μόνο στο δημοτικό). Αν ή ποδιά ήταν κοντύτερη, η μαθήτρια αποβαλλόταν μέχρις ότου την μακρύνει. Περιττή η διευκρίνιση πως αρκετοί γονείς ικανοποιήθηκαν, αφού γίνονταν ομηρικές μάχες για το μήκος της ποδιάς με τις θυγατέρες σε πολλές οικογένειες.

Πολλές κοπέλες πάντως, μόλις απομακρύνονταν απ’ το σχολείο και δεν τις έβλεπαν οι καθηγητές, κόνταιναν τις ποδιές με παραμάνες, να φανεί το γόνατο.

Αυτά τα πρώτα μέτρα της «Εθνοσωτηρίου» για τους μαθητές στην Αθήνα, αλλά σε επαρχιακές πόλεις αυστηρότερες οι απαγορεύσεις, π.χ. απαγόρευση της κυκλοφορίας μετά τη δύση του ήλιου αν ο γονέας δεν συνόδευε τον μαθητή ή απαγόρευση της εισόδου στους κινηματογράφους.

Έτσι άρχισε η εφαρμογή της «ελληνοχριστιανικής παιδείας» στα γυμνάσια, μιας παιδείας της οποίας τα ιδεώδη δεν ήσαν ούτε ελληνικά ούτε χριστιανικά. Εξυπακούεται οι αποφάσεις αυτές, που δεν ήσαν οι μόνες ούτε οι πιο ουσιαστικές, έθεσαν φραγές στην ελευθερία και στην πρόοδο της εκπαίδευσης.

Σίγουρα οι αναμνήσεις εκείνων των ημερών γεμίζουν σελίδες και σελίδες, επέλεξα αυτά τα τρία σημεία επειδή μου προκάλεσαν ιδιαίτερη εντύπωση και τα θεωρώ επίσης ενδεικτικά των όσων ακολούθησαν την «επταετία του γύψου», καθώς άρεσε στον δικτάτορα Παπαδόπουλο να λέει πως έβαλε την Ελλάδα στον γύψο για την θεραπεύσει.

i Το 1967 ο Τάκης υπηρετούσε τη θητεία του στα τεθωρακισμένα. Διοικητής της μονάδας ήταν ο Παττακός.

ii Στο τέλος της Λεωφόρου Συγγρού, προς το Φάληρο, τα περισσότερα οικόπεδα ήσαν άχτιστα.

iii Εκείνα τα χρόνια της επιτυχίας των Μπήτλς στα αγόρια επικρατούσε η μόδα για μακριά μαλλιά και φαβορίτες α λα Κόκοτα, ενώ στα κορίτσια ήταν ακαταμάχητη η επανάσταση της μίνι φούστας.

Πηγή: https://www.fractalart.gr