ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΡΥΣΤΙΑΝΗ: «ΔΕΝ ΜΑΣ ΠΑΙΡΝΕΙ ΝΑ ΕΠΙΘΥΜΟΥΜΕ - ΖΟΥΜΕ ΣΕ ΜΙΑ ΠΡΟΚΛΗΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ»!

Η Ιωάννα Καρυστιάνη μιλάει για τη νέα συλλογή διηγημάτων της, για τις καταστάσεις που βιώνουμε, για τη γραφή, για τη νεολαία και για την Ελλάδα που «σήμερα, ανήκει στους τουρίστες»

Φωτογραφία: Σίσσυ Μόρφη

Γρηγόρης Μπέκος

Ενας πεπειραμένος σκηνοθέτης στον Γράμμο, ο Νάσος Παλαιοδήμος, και μια αντάρτισσα που «έκλεινε τα ανοιχτά μάτια των σκοτωμένων, συντρόφων της και μη». Η Φωφώ Σιαφάκα στο αιγαιοπελαγίτικο νησί της, το ξενοδοχείο MELTEMI και η ιδιαίτερη επαφή της με έναν εσωστρεφή Νορβηγό. Η ηθοποιός Τέρψη Τσακίρη που προσκαλείται από σπόντα στη γενέτειρά της, τη Βυσσινιά Θεσσαλίας, ώστε να τιμηθεί για την προσφορά της στον πολιτισμό. Επτά συνταξιούχοι χορευτές οι οποίοι εκπληρώνουν, μέσα από την εύθραυστη τέχνη τους, μια υπόσχεση καρδιάς. Μανάδες με άνοια και γιοι με αντικαταθλιπτικά. Η Κική Κουτσίκου, σημαδεμένη από το ροζ χρώμα, γατομάνα από τις λίγες, αποφασίζει, επειδή ποτέ δεν είναι αργά, να κάνει μια θαρραλέα αρχή στο εξωτερικό, στο πλευρό ενός σκωτσέζου παλιόφιλου. Η μοναχική Χριστίνα Πετρούνια, πλανόδια καντινιέρισσα, βυθίζεται απρόβλεπτα, εξαιτίας ενός πελάτη, σε ένα πολύ συγκεκριμένο, πληγωτικό παρελθόν, μύχιο και κοινωνικό και πολιτικό συνάμα. Τέλος, μια οικογενειακή μάζωξη, θρήνος και πένθος για τον εκλιπόντα πατέρα, πέντε παιδιά, μεγάλα πια, και μια σύζυγος παραδίπλα κατάκοιτη.

Εννέα ιστορίες-ακτινογραφίες με ανθρώπους κάθε ηλικίας και κάθε πάστας. Εννέα ιστορίες για «να μην αφήσομε την αγάπη να ρημάξει», κάπως έτσι θα μπορούσε να συμπυκνωθεί, με την ύστατη φράση του, το καινούργιο βιβλίο της Ιωάννας Καρυστιάνη με τίτλο Απλά πράματα. Πρόκειται για την τρίτη συλλογή διηγημάτων της μέσα σε μια τριακονταετία και πλέον (προηγήθηκαν τα βιβλία Η κυρία Κατάκη, το ντεμπούτο της, το 1995, και Καιρός σκεπτικός, το 2011).

Ιωάννα Καρυστιάνη, «Απλά πράματα»

Συναντούμε την πολυβραβευμένη συγγραφέα και εν όψει της κινηματογραφικής μεταφοράς του Σουέλ (2006, επετειακή έκδοση 2026) από τον γιο της, τον σκηνοθέτη Αλέξανδρο Βούλγαρη, τον προσεχή Δεκέμβριο με ένα καστ ηθοποιών πρώτης γραμμής. Κατά τον ίδιο μήνα, μάλιστα, θα προηγηθεί και το ανέβασμα μιας σκηνικής εκδοχής του μυθιστορήματός της Μικρά Αγγλία (1997) στη Θεσσαλονίκη, στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος (σε διασκευή Αντώνη Γαλέου και σκηνοθεσία Τάσου Πυργιέρη). Η Καρυστιάνη, μια μπαλαδόρισσα της κουβέντας, συνομιλεί αποκλειστικά με «Το Βήμα», λίγο προτού τα Απλά πράματα φτάσουν στα βιβλιοπωλεία. Είναι ιστορίες χαρακωμένες, περήφανες, ατόφιες, αδάκρυτες και δακρυσμένες…

Διηγήματα από εσάς, κυρία Καρυστιάνη, διαβάζουμε κάθε δεκαπέντε χρόνια. Τι συμβαίνει;

«Κατ’ αρχάς, εμένα δεν με απασχολεί το δίλημμα μεγάλη ή μικρή φόρμα. Μου αρέσουν όλα τα είδη. Ούτε τα μετράω ούτε τα ζυγίζω τα κείμενα. Θεωρώ καλό, όμως, να υπάρχει στο επίκεντρο κάθε ιστορίας κάτι ουσιαστικό. Το διήγημα δεν πρέπει να είναι ένα σεμέν με όμορφα κεντημένες μπορντούρες ολόγυρα, αλλά άδειο στη μέση. Το διήγημα δεν πρέπει να είναι μια εντυπωσιακή πιατέλα με γαρνιτούρες ολόγυρα, αλλά δίχως ψητό στη μέση. Εγραψα εννιά ιστορίες, τόσες αντοχές είχα στην παρούσα στιγμή. Κι αναρωτιόμουνα τι τα συνδέει αυτά τα διηγήματα. Το βρήκα αυτό, όχι γράφοντας, μα αφού ολοκλήρωσα το βιβλίο. Θέλησα να πω – ή να ξαναπώ, με τον τρόπο μου – ότι η ύπαρξή μας δεν είναι τσιμεντόλιθος, ότι ο άνθρωπος δεν έχει μια μόνιμη και μοναδική ταυτότητα, ότι ο άνθρωπος δεν είναι ούτε δεδομένος ούτε προβλέψιμος. Υπάρχουν συγγραφείς που είναι πιο πολύ της πλοκής, εγώ είμαι περισσότερο, αν προτιμάτε, της μαστορικής των χαρακτήρων».

Νομίζετε ότι οι άνθρωποι μπορούν, στη διάρκεια της ζωής τους, να αφήνουν όντως τις κυρίαρχες εκδοχές του εαυτού τους να πεθαίνουν και, ας πούμε, να ξαναγεννιούνται;

«Ωραία και δύσκολη ερώτηση. Δεν ισχύει για όλους. Μερικοί είναι πεθαμένοι από χρόνια και μπορεί να μην το ξέρουν. Δεν έχουν την αντοχή, ίσως, να τα βάλουν με τη ζωή. Η ζωή είναι αναμέτρηση, αγώνας. Πιστεύω όμως ότι, ναι, για κάποιους ισχύει αυτό που λέτε, σε συγκεκριμένες φάσεις της διαδρομής τους, όταν ένας άλλος άνθρωπος, ένα γεγονός ή ένα περιστατικό έρχεται και καταυγάζει κάτι μέσα τους. Και τους μετατοπίζει και τους αποκαλύπτει ότι υπάρχουν γύρω άνθρωποι που αξίζουν και πράγματα που αξίζουν. Αυτά ψάχνω εγώ. Είναι ανεξάντλητος θησαυρός η ανθρώπινη ύπαρξη. Διευρύνει την ανοχή σου, την κατανόησή σου, τον στοχασμό σου, την ανάγκη σου να πλησιάζεις τα υπόλοιπα άτομα με ειλικρίνεια, όχι μόνο για το φαίνεσθαι, σε κάνει να μαθαίνεις τόσο πολλά για τους άλλους και για τον εαυτό σου, δηλαδή ό,τι είναι απαραίτητο για να βιώσεις τελικά τη ζωή. Δεν είναι η ζωή σε μια οθόνη, είναι μέσα μας και γύρω μας».

Σκέφτομαι τον τίτλο του βιβλίου σας. Δεν είναι ειρωνικός; Θέλω να πω, τα πράγματα δεν είναι καθόλου απλά σε αυτές τις ιστορίες, αντιθέτως, έχουν παραξενιές, περιπλοκές, αδιέξοδα.

«Χριστός κι απόστολος! Εγώ σκέφτομαι ότι είναι όλα πολύ απλά. Απλώς, προσπερνάμε εύκολα στη ζωή πρόσωπα και καταστάσεις. Αν, με ταπεινοφροσύνη, αφήνοντας το Εγώ στην άκρη, σταματήσουμε και κοιτάξουμε δίπλα μας, κοντά μας, όχι μακριά μας, θα διαπιστώσουμε ότι ο κόσμος είναι γεμάτος από τέτοιες ιστορίες. Κι αν το κάνουμε αυτό, ενδέχεται να μας βοηθήσει αργότερα να κοιτάξουμε και μέσα μας καλύτερα. Τίποτα το εξαιρετικό, με τη στενή έννοια, δεν έχουν οι ιστορίες μου, ούτε στην πλοκή ούτε στους χαρακτήρες τους. Υπάρχουν πάντοτε συγκεκριμένες συνθήκες που υφίστανται ή αναδύονται και κάνουν τους ανθρώπους να είναι έτσι ή αλλιώς. Απλώς δεν έχουμε τον χρόνο ή το κουράγιο να τις προσέξουμε αυτές τις συνθήκες, κάτι που είναι κρίμα γιατί θα βρίσκαμε ένα σωρό συμμάχους στις κακοτοπιές της ζωής. Τι να πω, εγώ τους αγαπάω τους ανθρώπους, δεν την τσιγκουνεύομαι την αγάπη. Μπορεί να διυλίζω τον κώνωπα, να κάνω τα στραβά μάτια, να παρακούω σκόπιμα, μπορεί να έχω την αθεράπευτη τάση να κατασκευάζω χίλια ελαφρυντικά. Υπάρχουν σελίδες της ύπαρξης που πονάνε αφόρητα».

Υπάρχουν ακραιφνώς κακοί άνθρωποι, τελειωμένοι, χαλασμένοι;

«Δυστυχώς, η ιστορία το αποδεικνύει αυτό. Και ορισμένα θέματα δεν σηκώνουν συμψηφισμούς. Πιστεύω, ωστόσο, πως η μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων έχει μέσα της, ας πούμε, το έλεος για κάποια πράγματα, αρκεί να υπάρχει η χείρα βοηθείας που θα τους επιτρέψει να το εκδηλώσουν. Με προβληματίζουν όλα αυτά, τώρα τελευταία ακόμα πιο έντονα. Επειδή τις νύχτες δεν μετράω προβατάκια για να κοιμηθώ – αν και τίποτα πλέον δεν με πιάνει, εδώ που τα λέμε –, κάθομαι και σκέφτομαι πόσα προσχήματα, πόσα άλλοθι απραξίας επινοούμε, πόσες αρνήσεις ρήξεων γενικότερα. Τελικά τείνουμε να το κόψουμε, το να επιθυμούμε. Το φοβάμαι αυτό πάρα πολύ. Δεν μας παίρνει να επιθυμούμε. Βολευόμαστε με ό,τι υπάρχει. Ψιλοσκηνοθετούμε καμιά φορά και ολίγη αντίσταση για τα μάτια και σιγά-σιγά, ίσως όχι πλήρως συνειδητά, χάνουμε τον αυτοσεβασμό μας. Σαν κάπως να φοβόμαστε την ίδια τη ζωή. Ισως επειδή, εκτός των άλλων, κατέρρευσαν ως ντόμινο κάμποσες βεβαιότητες και προσδοκίες περί δίκαιου κι έχουμε απομείνει με τα θρύψαλα του νεοφιλελευθερισμού».

Στα διηγήματά σας αυτά, διακρίνω μια αυτοβιογραφική διάθεση…

«Εγώ δεν πιστεύω στην αυτοβιογραφία. Συμφωνώ με τον Ναμπόκοφ που έλεγε ότι είναι το πιο αναξιόπιστο είδος πεζογραφίας. Από την άλλη μεριά, είναι αδύνατον άνθρωποι και πράγματα που σε έχουν σημαδέψει να μην έχουν την παραμικρή επίδραση στα γραπτά σου. Ο εαυτός δεν είναι αδειούχος ποτέ, είναι παρών στο γράψιμο. Και στα εννιά διηγήματα υπάρχουν πρόσωπα που με έχουν συγκινήσει και περιστατικά που τα έχω βιώσει. Ολα όμως έχουν υποστεί τις ανατροπές και τις μετατροπές της μυθοπλασίας, γιατί μόνο έτσι μπορούν να αγγίξουν, αν αγγίξουν, τους αναγνώστες».

Δεν διαφωνώ, ούτε με τον Ναμπόκοφ ούτε με εσάς. Επισημαίνω απλώς ότι, εν προκειμένω, η αυτοβιογραφική διάσταση καθίσταται ακόμα πιο φανερή…

«Καλά κάνετε και το επισημαίνετε. Δεν είναι, όμως, επόμενο και λόγω της ηλικίας μου; Τα ξεχωριστά μιας ζωής, που λέτε. Από τη μια δεν θέλεις να τα καπακώσεις, από την άλλη δεν γίνεται να μη διαλαλήσεις και την ευγνωμοσύνη σου για αυτά. Στο τελευταίο διήγημα της συλλογής παραπέμπω στη μάνα μου και στον πατέρα μου. Στα “Φεγγαρόψαρα” με τους ηλικιωμένους χορευτές, εμπνεύστηκα από τον Κωνσταντίνο Τζούμα, τον Λευτέρη Βογιατζή και τον Βασίλη Παπαβασιλείου. Δεν αναφέρω τον τέταρτο επειδή είναι εν ζωή ο άνθρωπος και πολλά τα έτη του».

Στο τελευταίο διήγημα, ας σταθώ σε αυτό, έχει ενδιαφέρον ο νεαρός Μίνως που τα χώνει στους μεγαλύτερους. Η νεολαία, σε διεθνές επίπεδο, φαίνεται πως δυσανασχετεί και αντιδρά.

«Ξεσηκώνεται η νεολαία γιατί η κατάσταση σε πολλές χώρες, όπως και στην Ελλάδα, έχει φτάσει στο μη παρέκει, αυτό είναι μάλιστα και το χαρακτηριστικό της εποχής μας. Είδατε τι έγινε στη Σερβία; Δεν ξέρω πώς θα εξελιχθεί το πράγμα εκεί, διότι τραπεζίτες και λοιποί γνώριμοι έχουν κάνει ήδη τους σχεδιασμούς τους, αλλά δύο στοιχεία είναι σημαντικά. Αφενός, ο κόσμος εμπιστεύτηκε τους πιτσιρικάδες και ό,τι γίνει. Δεύτερον, το κίνημα που έριξε τον Βούτσιτς δεν ξεφούσκωσε ούτε μετά από δύο χρόνια στους δρόμους. Για τα δικά μας, τι άλλο να πούμε; Κάθε μέρα, ανοίγοντας τα μάτια, μου έρχονται στο μυαλό το ναυάγιο της Πύλου, η τραγωδία στα Τέμπη. Συμπληρώνω με κάτι χαρακτηριστικό, εύγλωττο: Εκατοντάδες παιδιά στην Ελλάδα πέρασαν σε τριτοβάθμιες σχολές και δεν πήγαν καν να γραφτούν επειδή οι οικογένειές τους αδυνατούν να καλύψουν ακόμα και το νοίκι μιας γκαρσονιέρας. Και είναι να αναρωτιέσαι, τι θα σκαρφιστεί αυτή τη φορά ο καπιταλισμός για να επιβιώσει; Ουσιαστικά, ζούμε σε μια προκλητική εποχή. Αμύθητος πλούτος από τη μια μεριά, ο οποίος επιδεικνύεται ανενδοίαστα, και απάλευτη φτώχεια από την άλλη, φτώχεια με νεκρούς, εργαζόμενους και πολίτες. Δεν είναι 21ος αιώνας αυτός. Οχι. Εχουμε πάει πολύ πίσω».

Κάπου αλλού γράφετε ότι, σήμερα, η Ελλάδα ανήκει στους τουρίστες.

«Ετσι δεν είναι; Καμιά φορά νιώθουμε κομπάρσοι, ότι βρισκόμαστε παραπεταμένοι στις παρυφές του ίδιου μας του τόπου. Στο επίκεντρο σήμερα είναι η πελατεία. Κι εμείς σαν να πρέπει να αρκεστούμε στα αποφάγια. Κι είναι κρίμα, γιατί είναι καλό που οι άνθρωποι μπορούν πλέον να ταξιδεύουν, κάποτε δεν ταξίδευαν. Ομως, η αλόγιστη επιθυμία για κερδοσκοπία έχει καταστρέψει και τις δυνατότητες που θα μπορούσαν να κάνουν τη ζωή εδώ πιο υποφερτή, πιο χαρούμενη. Εχει καταστρέψει τόπους, έχει καταστρέψει πλουτοπαραγωγικές πηγές, έχει καταστρέψει και συνειδήσεις ανθρώπων που ξαφνικά σκέφτονται μονάχα το Airbnb. Μπορεί να ευθύνονται οι οικονομικές δυσκολίες και για αυτό, όμως από ένα σημείο τίποτα δεν αλλάζει, όλα είναι αδηφαγία και αδιαφορία και γίνονται χάλια από το χάσιμο του μέτρου».

INFO: Ιωάννα Καρυστιάνη, «Απλά πράματα», 2026, σελ. 288, τιμή 17 ευρώ.

Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 16 Νοεμβρίου.

Πηγή: https://www.tovima.gr