ΕΙΝΑΙ ΕΠΙΤΑΚΤΙΚΗ ΑΝΑΓΚΗ Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ!

Του Κώστα Χρηστάκη // *

Δεν υπάρχει μέρα που δεν περιλαμβάνονται στα ειδησεογραφικά δελτία περι-στατικά συγκρούσεων μεταξύ αντίπαλων ατόμων ή ομάδων παιδιών και εφήβων. Μιλάμε για το bullying στις μικρότερες και για τις συμμορίες ανηλίκων στις μεγαλύτερες ηλικίες, Συγκρούσεις, οι οποίες δεν περιορίζονται σε αντιπαλότητες παιδικής ηλικίας σαν αυτές που υπήρχαν και σε παλιότερες εποχές. Δηλαδή απλές αψιμαχίες, οι οποίες δεν είχαν αποτελέσματα επικίνδυνα για τη ζωή τους και μετά από μερικές ώρες ή ημέρες η σχέση τους αποκαθίστατο και ήταν πάλι συμμαθητές και φίλοι. Σήμερα μιλούμε για συγκρούσεις ατόμων που ανήκουν στο ίδιο σχολείο ή προέρχονται από διαφορετικές περιοχές και δεν γνωρίζονται καν μεταξύ τους. Συγκρούσεις με μαχαιρώματα και σοβαρούς τραυματισμούς, οι οποίοι πολλές φορές οδηγούν τα άτομα αυτά στα νοσοκομεία, για ιατρική περίθαλψη και φροντίδα.

Ερμηνεία του φαινομένου

Τα κίνητρα στη βία των ανηλίκων εντοπίζονται σήμερα κυρίως σε τρία σημεία: Το ένα είναι οι νεανικοί έρωτες και η διεκδίκηση κάποιου κοριτσιού. Το άλλο είναι η αντιπαλότητα και το πάθος που οι υπεύθυνοι των ποδοσφαιρικών ομάδων καλλιεργούν στους οπαδούς τους. Το τρίτο είναι η επίδειξη ισχύος και υπεροχής. Ωστόσο, τα κίνητρα αυτά δεν επαρκούν για να ερμηνεύσομε πλήρως τις βίαιες συμπεριφορές των εφήβων. Για να εντοπίσουμε τα βαθύτερα αίτια πρέπει να δούμε τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους, τα οποία καθορίζουν την κοινωνική τους συμπεριφορά και τη σχέση τους με τους άλλους.

Όλοι ξέρομε, ότι οι ηθικές και κοινωνικές αξίες, όπως είναι ο σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου, η αλληλεγγύη, ελευθερία κλπ, που καθόριζαν τον τρόπο της ζωής των ανθρώπων πριν μερικές δεκαετίες, έχουν καταλυθεί. Σήμερα, τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τον σημερινό άνθρωπο και την κοινωνία είναι η βία, η διαφθορά, η εγκληματικότητα κ.τ.ό. Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν στην αποπνευματοποίηση, στην ατομικοποίηση του ανθρώπου και στη διαμόρφωση του τρόπου της ζωής του με βάση το «εγώ» και όχι το «εμείς», όπως ήθελε ο αγνός έλληνας πατριώτης, ο Μακρυγιάννης.

Οι εποχές αλλάζουν και μαζί μ’ αυτές αλλάζουν και οι άνθρωποι, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς, και να υποθέσουμε ότι οι αλλαγές που παρατηρούνται στις συμπεριφορές των σημερινών παιδιών και των εφήβων είναι αποτέλεσμα νομοτελειακών εξελίξεων. Αλλά μια τέτοια υπόθεση δεν φαίνεται να είναι επαρκής για την ερμηνεία του φαινόμενου αυτού.

Σύμφωνα με τις συμπεριφοριστικές θεωρίες και τις θεωρίες μάθησης η διαμόρφωση της συμπεριφοράς του ανθρώπου είναι συνάρτηση της αγωγής που δέχεται από την οικογένεια και της εκπαίδευσης που δέχεται από το σχολείο, σε συνδυασμό και με τα εγγενή χαρακτηριστικά που κληρονομεί από τους γονείς του και τα πρότυπα των ενηλίκων που προσφέρει η κοινωνία. (Χρηστάκης, 2023). Σ’ αυτούς, λοιπόν, τους παράγοντες – οικογένεια, σχολείο, κληρονομικότητα και πρότυπα των ενηλίκων – πρέπει να αναζητήσουμε τα πραγματικά αίτια.

Η οικογένεια είναι η θερμοκοιτίδα μέσα στην οποία το παιδί αναπτύσσεται, μεγαλώνει και ωριμάζει. Η διαδικασία της ανάπτυξης και της προσαρμογής των παιδιών αρχίζει από την ενδομήτρια ζωή, συνεχίζεται στην πρώτη παιδική ηλικία (βρεφική και νηπιακή), στη σχολική ηλικία (δημοτικό, γυμνάσιο, λύκειο) και ολοκληρώνεται το 18ο έτος της ηλικίας τους περίπου. Σε όλες αυτές τις ηλικιακές περιόδους η οικογένεια είναι παρούσα και εμπλέκεται ενεργά στη διαδικασία της ανάπτυξης και της προσαρμογής των παιδιών.

Ωστόσο, η σημερινή οικογένεια έχει να αντιμετωπίσει δύο προβλήματα: Το πρώτο είναι ότι κάτω από το βάρος των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών και προβλημάτων της εποχής μας, έχει αποδομηθεί και έχει καταστεί ανίκανη να ανταποκριθεί στο βαθμό που οι ανάγκες της σημερινής κοινωνίας απαιτούν. Το δεύτερο είναι ότι η αγωγή των παιδιών και των εφήβων σήμερα ασκείται περισσότερο από τα ΜΜΕ, την τηλεόραση και το διαδίκτυο και λιγότερο από την οικογένεια και το σχολείο.

Το σχολείο. Ο μόνος φορέας που ασκεί συστηματική αγωγή και εκπαίδευση, με συγκεκριμένους σκοπούς και στόχους και συγκεκριμένα προγράμματα, είναι το σχολείο (Χρηστάκης, 2012: 38-52). Για το λόγο αυτό η αγωγή και η εκπαίδευση που ασκείται από το σχολείο μπορεί να ελέγχεται, να αξιολογείται και να επανακαθορίζεται, ανάλογα με την εποχή και τις ανάγκες της κοινωνίας. Αλλά το σημερινό σχολείο, λόγω της παγκοσμιοποίησης της οικονομία, των ανταγωνισμών και άλλων παραγόντων έχει διολισθήσει στο γνωσιοκεντρικό μοντέλο. Για ανθρωπιστική παιδεία δεν γίνεται λόγος.

Αντιμετώπιση του προβλήματος

Ανεξάρτητα από όλα αυτά, αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσομε ρεαλιστικά το πρόβλημα, πρέπει να γίνει σοβαρή μελέτη και σχεδιασμός μέτρων που πρέπει να παρθούν. Ένα τέτοιο πρόγραμμα πρέπει να περιλαμβάνει τα εξής:

Βραχυπρόθεσμα μέτρα. Η πολιτεία οφείλει α) να ασκεί αυστηρό έλεγχο στα ΜΜΕ, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στο διαδίκτυο, ώστε να προστατεύονται τα παιδιά και οι έφηβοι από τις αρνητικές επιδράσεις τους. β) Ο ρόλος της οικογένειας και των γονέων στη διαμόρφωση ατόμων με ολοκληρωμένη προσωπικότητα, είναι πλέον κοινά αποδεκτή. Συνεπώς, ο σχεδιασμός και η υλοποίηση επιμορφωτικών προγραμμάτων από την πολιτεία για τους γονείς, πρέπει να αποτελέσει άμεση προτεραιότητα, προκειμένου οι γονείς να ανατρέφουν σωστά τα παιδιά τους. Η όποια καθυστέρησή τους θα συμβάλει στη ταχεία αύξηση των προβλημάτων, πράγμα που όλοι απευχόμαστε.

Μακροπρόθεσμα μέτρα. Το Υπουργείο Παιδείας οφείλει επιτέλους να να τολμήσει και να προβεί στην αναθεώρηση και επικαιροποίηση των παρακάτω:

Σκοπός και επιδιώξεις της εκπαίδευσης. Ο σκοπός και οι επιδιώξεις της εκπαίδευσης καθορίζονται από το σύνταγμα και τους νόμους του κράτους, είναι διατυπωμένοι με σαφήνεια στο νόμο 1566/1985 και στοχεύουν στη διαμόρφωση ελεύθερων, δημοκρατικών, δημιουργικών και αλληλέγγυων πολιτών. Το μόνο που απομένει είναι να συζητηθούν όλα αυτά, να γίνουν κτήμα όλων των εκπαιδευτικών και να καθοριστούν οι στρατηγικές επίτευξής τους.

Τα εκπαιδευτικά προγράμματα και τα βιβλία. Αν κοιτάξουμε το περιεχόμενο των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και των σχολικών βιβλίων θα διαπιστώσουμε ότι και στα δύο περισσεύει η τεχνολογία και η πληροφορική, αλλά δεν υπάρχει λέξη για ανθρωπιστική παιδεία. Συνεπώς, είναι ανάγκη να αναθεωρηθούν, να επικαιροποιηθούν και να εμπλουτιστεί το περιεχόμενό τους με στοιχεία, ανθρωπιστικής παιδείας, που θα βοηθούν τον μαθητή να αναπτύξει ολοκληρωμένη προσωπικότητα, και ένα κοινά αποδεκτό σύστημα ηθικών και κοινωνικών αξιών. Το περιεχόμενο των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και των βιβλίων πρέπει να έχει ανθρωποκεντρικά και ανθρωπιστικά χαρακτηριστικά.

Διδακτική μεθοδολογία. Οι εκπαιδευτικοί μας, σε μεγάλο ποσοστό, ιδιαίτερα στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, χρησιμοποιούν παραδοσιακές μεθόδους διδασκαλίας. Σήμερα είναι αναγκαία η χρήση σύγχρονων διδακτικών μεθόδων, που θα βοηθούν τους μαθητές να αναπτύσσουν αυτενέργεια, δημιουρ-γικότητα, καινοτομία, ηθικοποίηση και ολοκληρωμένη προσωπικότητα. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με τη διά βίου εκπαίδευση και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, ώστε να ενημερώνονται για τις εξελίξεις που σημειώνονται, τις ψυχοπαιδαγωγικές στρατηγικές και τις διδακτικές μεθόδους που πρέπει να εφαρμόζουν, οι οποίες θα είναι σύμφωνες με τη σύγχρονη παιδαγωγική επιστήμη.

Αντί επιλόγου

Στη χώρα μας υπάρχουν πολλά και σοβαρά διαρθρωτικά προβλήματα. Γιατί άραγε; Γιατί δεν έχουμε μάθει να κάνουμε έγκαιρα κεντρικό σχεδιασμό με στόχο την πρόληψη, αντί να περιμένουμε να εκδηλωθούν τα προβλήματα και μετά να αναζητούμε λύσεις. Τότε είναι αργά, γιατί έχουν δημιουργηθεί ήδη τέτοιες επιπλέον παρενέργειες και δυσκολίες, οι οποίες κάνουν τη λύση των προβλημάτων πιο δύσκολη και επισφαλή. Έτσι έχουμε φτάσει στα αδιέξοδα που ζούμε σήμερα για την υπόθεση των Τεμπών, των αγροτών και στο Μάτι.

Τέλος, ας μου επιτραπεί να τελειώσω α) με μια επίκληση που αφορά όλους μας: Να αναλογιστούμε ότι έχομε χρέος να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές ένα καλύτερο κόσμο από αυτό που ζούμε εμείς σήμερα και β) να θυμηθούμε αυτό που είπε ο Αμερικανός συγγραφέας και μελλοντολόγος Nisbite, στο οποίο έχω αναφερθεί και σε προηγούμενο άρθρο μου “H επαναστατική αλλαγή τον 21ο αιώνα δεν θα προέλθει από την τεχνολογία, αλλά από μια νέα αντίληψη για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος!!!“.

*Kώστας Χρηστάκης: Ειδικός Παρέδρος ε.τ. του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, Επίτιμος Διδάκτορας Πανεπ/μίου Πελοποννήσου

Πηγή: https://www.fractalart.gr