ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ «Η ΔΙΑΘΗΚΗ ΜΟΥ»!

Επιμέλεια: Δήμητρα Ντζαδήμα //

Ο Μιχάλης Κατσαρός (1919–1998) ανήκει σε εκείνη τη γενιά των μεταπολεμικών ποιητών που δεν αντιμετώπισαν την ποίηση ως αισθητικό καταφύγιο, αλλά ως χώρο ηθικής και πολιτικής ευθύνης. Η γραφή του, έντονα αντισυμβατική και προγραμματικά ανυπάκουη, αρνείται τον συμβιβασμό τόσο με την εξουσία όσο και με τις καθιερωμένες μορφές της «στρατευμένης» ποίησης. Ο Κατσαρός δεν επιδιώκει να εκπροσωπήσει μια συλλογική γραμμή, επιμένει, αντίθετα, στη διαρκή εγρήγορση του υποκειμένου απέναντι σε κάθε μορφή κανονικοποίησης, ακόμη κι όταν αυτή εμφανίζεται με προοδευτικό ή απελευθερωτικό προσωπείο.

Στο ποίημα «Η Διαθήκη μου», ο Κατσαρός υιοθετεί συνειδητά τη ρητορική μορφή της διαθήκης, όχι για να αποδώσει κληρονομικά αγαθά ή να επιβεβαιώσει μια τελική σοφία, αλλά για να ανατρέψει την ίδια την έννοια της παρακαταθήκης. Η επαναληπτική χρήση της προστακτικής λειτουργεί ως μηχανισμός αποσταθεροποίησης, ο λόγος δεν καθησυχάζει, δεν ερμηνεύει, δεν συμφιλιώνει. Αντίθετα, επιμένει στην ανάγκη της άρνησης ως μόνιμης στάσης ζωής. Η «διαθήκη» εδώ δεν κλείνει έναν κύκλο, τον αφήνει ανοιχτό, μεταφέροντας την ευθύνη στον αναγνώστη.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι το ποίημα δεν απευθύνεται σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό ή πολιτικό υποκείμενο, αλλά σε μια διαχρονική μορφή πολίτη, εκτεθειμένου πάντοτε στον κίνδυνο της προσαρμογής. Η λέξη «αντισταθείτε», ως κεντρικός άξονας του ποιήματος, δεν λειτουργεί ως σύνθημα συγκεκριμένης πάλης, αλλά ως ηθική κατηγορία: αντίσταση απέναντι στη συνήθεια, στη γλώσσα που αδειάζει από νόημα, στην εξουσία που εμφανίζεται ως αναπόφευκτη. Με αυτόν τον τρόπο, η «Διαθήκη μου» εγγράφεται σε μια ευρύτερη προβληματική για τα όρια της πολιτικής συνείδησης και τη διαρκή ευθύνη του λόγου.

Μιχάλης Κατσαρός

Ἡ διαθήκη μου

Ἀντισταθεῖτε

σ᾿ αὐτὸν ποὺ χτίζει ἕνα μικρὸ σπιτάκι

καὶ λέει: καλὰ εἶμαι ἐδῶ.

Ἀντισταθεῖτε σ᾿ αὐτὸν ποὺ γύρισε πάλι στὸ σπίτι

καὶ λέει: Δόξα σοι ὁ Θεός.

Ἀντισταθεῖτε

στὸν περσικὸ τάπητα τῶν πoλυκατοικιῶν

στὸν κοντὸ ἄνθρωπο τοῦ γραφείου

στὴν ἑταιρεία εἰσαγωγαὶ- ἐξαγωγαί

στὴν κρατικὴ ἐκπαίδευση

στὸ φόρο

σὲ μένα ἀκόμα ποὺ σᾶς ἱστορῶ.

Ἀντισταθεῖτε

σ᾿ αὐτὸν ποὺ χαιρετάει ἀπ᾿ τὴν ἐξέδρα ὦρες

ἀτέλειωτες τὶς παρελάσεις

σ᾿ αὐτὴ τὴν ἄγονη κυρία ποὺ μοιράζει

ἔντυπα ἁγίων λίβανον καὶ σμύρναν

σὲ μένα ἀκόμα ποὺ σᾶς ἱστορῶ.

Ἀντισταθεῖτε πάλι σ᾿ ὅλους αὐτοὺς ποὺ λέγονται

μεγάλοι

στὸν πρόεδρο τοῦ Ἐφετείου ἀντισταθεῖτε

στὶς μουσικὲς τὰ τούμπανα καὶ τὶς παράτες

σ᾿ ὅλα τ᾿ ἀνώτερα συνέδρια ποὺ φλυαροῦνε

πίνουν καφέδες σύνεδροι συμβουλατόροι

σ᾿ ὅλους ποὺ γράφουν λόγους γιὰ τὴν ἐποχὴ

δίπλα στὴ χειμωνιάτικη θερμάστρα

στὶς κολακεῖες τὶς εὐχὲς τὶς τόσες ὑποκλίσεις

ἀπὸ γραφιάδες καὶ δειλοὺς γιὰ τὸ σοφὸ

ἀρχηγό τους.

Ἀντισταθεῖτε στὶς ὑπηρεσίες τῶν ἀλλοδαπῶν

καὶ διαβατηρίων

στὶς φοβερὲς σημαῖες τῶν κρατῶν καὶ τὴ

διπλωματία

στὰ ἐργοστάσια πολεμικῶν ὑλῶν

σ᾿ αὐτοὺς ποὺ λένε λυρισμὸ τὰ ὡραῖα λόγια

στὰ θούρια

στὰ γλυκερὰ τραγούδια μὲ τοὺς θρήνους

στοὺς θεατὲς

στὸν ἄνεμο

σ᾿ ὅλους τοὺς ἀδιάφορους καὶ τοὺς σοφοὺς

στοὺς ἄλλους ποὺ κάνουνε τὸ φίλο σας

ὡς καὶ σὲ μένα, σὲ μένα ἀκόμα ποὺ σᾶς ἱστορῶ

ἀντισταθεῖτε.

Τότε μπορεῖ βέβαιοι νὰ περάσουμε πρὸς τὴν

Ἐλευθερία.

Το ποίημα «Η Διαθήκη μου» του Μιχάλη Κατσαρού δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις 8 Οκτωβρίου 1950 στην εφημερίδα Δημοκρατικός Τύπος. Αυτή η αρχική δημοσίευση προκάλεσε λογοκρισία και περικοπές από τους εκδότες της εφημερίδας, γεγονός που ο ίδιος ο Κατσαρός αντιμετώπισε στη συνέχεια συμπληρώνοντας το ποίημα με το «Υστερόγραφο» ως αντίδραση στην παρέμβαση αυτή.

Αργότερα το ποίημα ενσωματώθηκε στη συλλογή «Κατά Σαδδουκαίων» του 1953, όπου εμφανίζεται με την ευρύτερη εκδοτική του μορφή και ως μέρος του ποιητικού έργου που καθιέρωσε τον Κατσαρό στη μεταπολεμική ελληνική ποίηση.

Πηγή: https://www.fractalart.gr